Türk Kültüründe Evlenme ve Evlenme Gelenekleri

29 Aug

Aile birliğinin kurulması olan evlenme tüm toplumlarda olduğu gibi Türk toplumunda da her zaman önemli sosyal olaylardan biri olarak görülmüş ve benimsenmiştir.

Türk kültüründe; masallarda, halk hikayelerinde ve atasözlerinde evlenme, mutluluğun en üst göstergesi olarak kabul edilmiş ve murada erme olarak tanımlanmıştır.

Türklerde evlenme ve yuva kurma, karşılıklı fedakarlık gerektiren bir durumdur. Bunun için eşler üzüntüde ve sevinçte birlikte olmak, iyi günlerini bölüşmek, kötü ve zor günlere birlikte katlanmak yani bir yaşlıkla kocamak için evlenirler.

Türk kültürü, evlenme gelenekleri ve törenleri açısından oldukça zengin bir tarihi mirasa sahiptir. Yöresel çeşitlilik gösteren bu geleneklerin yerine getirilmesine büyük özen gösterilir. Böylece yaşamın bu önemli olayı, geleneklerin belirlendiği çerçeve içinde, toplumun olunandan geçilerek değerler sistemiyle bir uygunluk sağlanmış olur.

Nikâhsız birlikte yaşam, günümüzde bile kabul edilebilir bir durum olarak görülmemektedir. Evlenme törenlerinin niteliği ve boyutları ne olursa olsun önemli olan ailenin meşru yoldan kurulmasıdır.

Ülkemizde evlenme ile ilgili gelenekler ve törenler, yöresel ayrıcalıklar göstermekle birlikte yine de ana çizgileri bakımından benzer özelliklere sahiptir.

Geleneksel uygulamaların bir bölümü, değişen toplum ve ekonomik koşullara paralel olarak terkedilse bile yine de önemli bir bölümü günümüzde de yaşatılmaya çalışılmaktadır.

Ailelerin ekonomik durumu, toplumsal kökeni, eğitim düzeyi ve yaşadığı yere göre evlilikle ilgili geleneklerin uygulanma şekli de farklılık göstermektedir.

Geleneklerin en yüksek etki gücü, evlenme şekilleri ve evlenme sürecini oluşturan aşamalarda görülmektedir.

Evlenme Şekilleri

Tarih boyunca kültürel değerlerle şekillenmiş, günümüzde de hâlâ örneklerine rastladığımız çeşitli evlenme şekilleri bulunmaktadır. Bu evlenme şekillerinden başlıcaları şunlardır:

Görücü Usulü Evlenme

Bu uygulama, evlenme çağına gelmiş erkeğin evleneceği eşi ailesinin seçmesi, beğenmesi anlamına gelir. Bu görev özellikle erkeğin annesine verilmiştir.

Görücülük, annenin yakın çevreden başlayarak uygun bir gelin adayı arama çabasıdır. Bu çabaya akraba ve komşular da katılır. Görücülük (kız bakma) kadınların işidir.

Evlilik çağında kızı olan ailelere yapılan ev ziyaretleri sonucu uygun gelin adayı belirlenir. Bu tip evliliklerde seçme hakkı büyük ölçüde erkeğin annesine aittir. O nedenle ölçütleri de o belirler.

Geleneksel değerlerine sıkı sıkıya bağlı olarak yaşayan ailelerde ve tanışarak, anlaşarak evlenmeye uygun olmayan çevrelerde, bugün bile uygulanan bir evlenme şeklidir.

Kız Kaçırma Yolu İle Evlenme

Türk kültüründe en eski evlenme geleneklerinden biridir. Özellikle Altay ve Yakut Türklerinde evlenme kız kaçırma yoluyla yapılıyor ve ancak böyle olduğunda geçerli sayılıyordu. Günümüze kadar yaşatılan bu gelenek, daha çok kırsal ailelerde yaygın olarak görülmekte gecekondu ailelerde de bu yolla yapılmış evliliklerin olduğu bilinmektedir.

Kız kaçırma, nedenleri, şekilleri ve sonuçlarına göre değişik adlarla sınıflandırılmaktadır. Genel anlamda kız kaçırmayı ikiye ayırabiliriz.

– Zorla kaçırma: Bir kızın ya da kadının kendi istek ve onayı olmadan bir erkek tarafından zorla ya da hile ile kaçırılmasıdır. Kaçırılan kızın ve ailesinin rızası dışında bir durum olduğu için emniyet güçleri ve mahkemeler devreye girer. Kaçıran kişi bu davranışından dolayı cezalandırılır.

– Anlaşarak kaçma: Birbirini seven ve evlenmek isteyen gençlerin, evlenmelerini engelleyebilecek durumlardan kurtulmak amacıyla seçtikleri bir yoldur. Kaçtığı tarihte kızın yaşının küçük olması ve ailenin savcılığa başvurarak şikayetçi olması durumunda erkeğin cezalandırılması söz konusudur. Kaçarak evlenmelerin önde gelen iki nedeni vardır:

– Erkeğin ekonomik gücünün yetersizliği nedeniyle evlenme törenlerine ilişkin yapılacak harcamalardan ya da kız babasının talep ettiği başlık parasından kaçış.

– Ailelerden birinin ya da her iki tarafın da bu evliliğe karşı çıkması hatta engel olmaya çalışması.

Sonu evlilikle sonuçlanmış olsa bile aileler arasındaki kırgınlıklar kimi zaman uzun yıllar sürmekte bu durum evlenen gençlerin mutluluğuna da engel olmaktadır. Kısacası çağdaş ve barışçı bir evlenme şekli değildir.

Beşik Kertme Evliliği

Geçmişi çok eskilere dayanan bir gelenek ve evlenme biçimidir. Birbiriyle iyi anlaşan iki dost aile bu dostluğu akrabalığa dönüştürmek amacıyla, çocuklarına henüz beşikteyken söz keser ve nişan yapar. Yalnızca ailelerin arzusuyla yıllar sonrasına ait verilen bu karar ileride büyük sorunların yaşanmasına neden olabilmektedir. Çocuklar bu karara karşı geldiklerinde ailelerin arası açılmakta, zorunlu olarak karara uyup evlendiklerinde ise mutsuz olmaktadırlar.

Berder Evliliği

İki ailenin karşılıklı olarak kız alıp kız vermesi şeklinde gerçekleşen bir uygulamadır. Amaç, büyük ölçüde başlık sorununu ortadan kaldırmak kızlarına iyi davranılmasını sağlamaktır. Her iki evlilikte de mutluluk söz konusu olduğunda sorun yoktur. Ancak yakın akrabalık ilişkileri içinde evliliklerin birbirini etkileyeceği düşünüldüğünde oldukça riskli bir uygulama olduğu ortadadır.

Taygeldi Evlilik

Dul bir kadının eski eşinden olan çocuklarını da alarak dul bir erkekle ya da dul bir erkeğin önceki eşinden olan çocuklarını alarak dul bir kadınla evlenmesidir.

Kadın veya erkeğin beraberinde getirdiği çocuklar taygeldi olarak adlandırılır.

Levirat-Sororat Evlilik

Levirat; dul kadının, ölmüş olan kocasının erkek kardeşi ile evliliğidir. Ölen kardeşin geride kalan eşi ve çocuklarını koruma, aile bütünlüğünün bozulmasını (inleme, bu evliliklerde başlıca amaçtır. Bu evlilik, evliliği yapanların istek ve arzusu olmaksızın ailenin verdiği karar ile gerçekleşmektedir.

Evlenecek olan her iki taraf için de oldukça zor bir durumdur. Daha önceki rollere göre kurulmuş ilişkiler düzeninde köklü bir değişiklik yaratır. Yıllardır kayınbiraderi olan birini eşi olarak görmek ve kabullenmek kadın için hiç kolay değildir. Aynı zorluk erkek için de söz konusudur.

Sororat; ise karısı ölen erkeğin baldızı ile evlenmesidir. Ölen kadının çocuklarına en iyi anneliği yapacak olan teyzedir düşüncesi, bu evliliğin temel noktasıdır. Ayrıca aileler arasında daha önce kurulmuş olan akrabalık ilişkilerinin de devamının sağlanması amaçlanır. Bu evlilik türünde de Levirat da olduğu gibi rol değişiminin zorlukları yaşanır. Evlenme kararı büyük ölçüde aile büyüklerine aittir.

Yakın Akraba Evliliği

Ülkemizde oldukça yaygın bir evlenme geleneğidir. Özellikle kırsal kesimde ve köyden kente göçmüş ailelerde akraba evlilikleri oranı hayli yüksektir. Bu evlenme şeklinde, aralarında evlilik bağı kurulması uygun görülen, hala, dayı, amca, teyze çocuklarıdır. Yani kuzenler arasında evliliktir. Akraba evliliği sakıncalarına rağmen kültürel ve ekonomik nedenlerle günümüze kadar yaşatılmış bir gelenektir.

Örneklerle de görüldüğü gibi geleneksel evlenme şekilleri evlenecek bireylere bağımsız karar verme ve seçme hakkı tanımamaktadır.

Duyguları hiçe sayan ve karar yetkisini aileye tanıyan bu geleneksel uygulamaların büyük bir kısmı görülen sakıncaları nedeniyle terk edilmiştir. Özellikle yeni nesil gençler bu gelenekleri reddedici bir tutum ve tavır sergilemektedir. Günümüz koşullarında tanışıp anlaşarak evlenme yeni kuşaklar tarafından benimsenen ve yaygınlaşan bir evlenme şekli olup bu tür evliliklerin sayıları her geçen gün artmaktadır.

Zengin Gelenekleriyle Evlenme Süreci

Evlenme süreci birbirini izleyen aşamalardan oluşur. Bu süreçte yöresel farklılıklar gösteren pek çok gelenek ve bu geleneklerle şekillenmiş törenler yer almaktadır.

Evlilik gelenekleri ve törenleri özde benzer olmakla birlikte kültürel motifler açısından çeşitlilik göstermektedir. Bu durum Türk kültürünün zenginliğinden kaynaklanmaktadır.

Geleneksel evlenme sürecini oluşturan temel aşamalar sırasıyla şunlardır:
– Gelin Adayını Belirleme: Geleneksel evlenme süreci, evlenme çağına gelmiş oğlu olan ailelerin değerlerine uygun bir gelin adayı araştırma çabalarıyla başlar. Geleneklerimiz evlenme girişiminde erkek ve erkeğin ailesini aktif kılmıştır.

Gelin adayını araştırma işi, başta annesi olmak üzere erkeğin yakınları tarafından yapılır.

Yapılan ev ziyaretleri sonucunda uygun bir gelin adayı olduğu düşünülen kız ve ailesi hakkında bilgi toplanır. Değişik kaynaklardan ailenin soyu, geçmişi, ilişkileri araştırılır. Uygun olduğuna karar verildiğinde sıra kızı ailesinden istemeye gelir.

– Kız İsteme: Bu aşamada geleneksel aile yapısının gereği olarak ailelerin erkekleri devreye girer. Kırsal kesimde oğlanın babası, yakın akrabaları ile köyün hatırı sayılır erkekleri, kız istemenin formalitelerini yerine getirmek üzere kız evine giderler. Allah’ın emri Peygamberin kavli ile kız babasından istenir. Kızın babasının hemen evet demesi alışılmış bir durum değildir. Ancak görüşmenin niteliği kız tarafının düşüncesi hakkında az çok fikir verir. Yapılan bir sonraki ziyarette cevap açıklık kazanır. Kız tarafının beklentileri ve öne sürdüğü şartlar dile getirilir.

Geleneksel yapının değişmeye uğradığı yörelerde kız isteme işi oğlan tarafının kız tarafına yaptığı bir ziyaretle dile getirilmekte çoğu zaman bu ziyarete damat adayı da katılmaktadır.

– Söz Kesme: Kız isteme aşamasından sonra sıra söz kesmeye gelir. Söz kesmede evlilik kararı ve onayı sözle pekiştirilir. Verilen bu sözle evlilik kararı resmiyet ve ciddiyet kazanır. Sürecin daha sonraki aşamalarına ilişkin ayrıntılar konuşulur. Kimi zaman evlilik yüzüğünden daha ince bir yüzükle bu söz somutlaştırılır. Gençler o andan itibaren birbirinin sözlüsü olarak anılır.

– Nişan: Söz kesmeden sonra sıra nişana gelir. Nişan töreni genellikle kızın ailesi tarafından düzenlenir. Ailenin sosyoekonomik durumuna bağlı olarak nişanlanma, aile arasında sade bir törenle ya da davetlilerin de çağrıldığı özel salonlarda müzikli ve eğlenceli bir ortamda gerçekleştirilebilir. Nişanlılık dönemi çeyizlerin tamamlandığı ev eşyalarının satın alındığı yoğun bir hazırlık dönemidir.

– Çeyiz Serme: Hazırlanan çeyizler nikâhtan önce sergilenerek akraba ve komşuların görmesi sağlanır. Hazırlığı yıllar süren bu el emeği ürünlerin başkaları tarafından görülüp beğenilmesi mutluluk verir.

Ayrıca bu sergileme, dost ve akrabaların, eksikleri görüp alacakları armağanları belirlemelerine de yardımcı olur.

– Nikâh: Evliliği asıl meşru kılan nikâh törenidir. Nikâh evliliğin ilanı olup birlikteliğin yasal yönden tanınmasını sağlar. Yasalarımız, devletin bu işle görevlendirdiği yetkili bir memur tarafından şahitler huzurunda ve usulüne uygun olarak kıyılan nikâhı evlilik için geçerli saymaktadır. Ancak aileler resmi nikâhtan sonra dini nikâhın yapılmasını da arzulamakta, bazı yörelerde ise bu mutlak olarak görülmektedir. Böylelikle eşlerin yasal ve kutsal bir bağla birbirlerine bağlandıkları kabul edilir. Nikah töreni ile birlikte evlilik bağı kurulmuş olur.

– Kına Gecesi: Geleneklerimizde en yaygın evlilik geleneklerinden biri de kına gecesidir. Düğünden önce yapılan bu tören kız evinde gerçekleştirilir. Törene akrabalar, komşular ve kızın arkadaşları çağrılır. Maniler ve türkülerle kızın eline kına yakılır. Kına gecesinin hem hüzünlü hem de neşeli bir havası vardır. Bazı yörelerde, benzer bir tören oğlan tarafında da yapılmaktadır. Erkeğin evinde yapılan bu törene yalnızca erkek davetliler katılır.

– Düğün: Evlenme törenlerinin en görkemli ve en kapsamlı olanı düğün törenidir.

Düğün töreninin organizasyonu ve finansmanından büyük ölçüde oğlan tarafı sorumludur. Bu törende geleneksel gelin giysisi o yöreye has kültürel özellikler taşıyan, kumaşı modeli ve süslemeleri ile diğer giysilerden farklı özel bir tasarımdır. Günümüzde bu gelin giysilerinin yerine gelinlik adı verilen beyaz renkte giysiler tercih edilmektedir.

Düğün hazırlıkları günler öncesinden başlar. Dost ve akrabalar bu hazırlıklara gönüllü olarak katılır. Misafirlere sunulmak üzere yöresel yemekler hazırlanır.

Düğün, evlenme törenlerinin en coşkulu ve en eğlenceli bölümüdür. Düğünlerin geleneksel enstrümanları olan davul ve zurna eşliğinde yörenin halk oyunları oynanır. Türküler, maniler söylenir.

Köyde düğün yalnızca ailelerin değil köyün düğünüdür. Düğün köy için sosyal bir olaydır. Büyük kentlerde ise düğün, düğün sahiplerinin yakın dost ve akrabaları ile sınırlıdır.

– Gelin Alma: Düğün töreninin sona ermesinden sonra özel giysiler içinde olan gelin, baba evinden dualarla alınarak, özel olarak süslenmiş atla ya da arabayla yeni evine doğru yola çıkar. Gelin alma törenleri hüzün ve sevincin bir arada yaşandığı özel anlardır.

Gelin ve damadın yanı sıra yakın akraba ve arkadaşlarının yer aldığı bu gruba gelin cilayı ya da düğün alayı denilir. Yol boyunca gelin alayının önünü kesenlere bahşişler dağıtılır.

Düğün boyunca en önemli görevleri üstlenen kişiler sağdıçlar ve yengelerdir. Sağdıç düğün süresince damadın yanında olan ona yol gösteren kişidir. Sağdıçla damat arasındaki bu yakın ilişki bir tür akrabalık bağı olarak tanımlanır ve ömür boyu sürer. Yenge ise düğünde gelinin yanında olan onu bilgilendiren yönlendiren kişidir.

– Gerdek veya Zifaf Gecesi: Evlilik töreninin son aşamasını oluşturur. Gelinle damadın cinsel birlikteliği yaşadıkları bu ilk geceye gerdek gecesi zifaf gecesi denir. Bu gece hem evlenen gençler hem de ailesi için önemlidir. Bu gecenin başarısı erkek için cinsel gücün, kadın için ise bakireliğin kanıtlanması olarak algılanır. Bu gecenin beklentilere uygun geçmesi sonucu kutlamalar yapılır. Bu gecenin ardından çiftin her yönüyle karı-koca oldukları kabul edilir.

Buraya kadar ki açıklamalar bize evliliğin Türk toplumunda ne denli önemli görüldüğünü, bireysel olmaktan çıkıp nasıl sosyal bir olay niteliği kazandığını ortaya koymaktadır. Tüm bunlar ailenin önemine verilen değerle eş değer olarak düşünülmelidir. Ancak gözden kaçırılmaması gereken nokta, evlenme sürecindeki aşamaların niteliğinin, kültürel değerlerin yanı sıra maddi olanaklarla da ilişkili olduğudur. Buna bağlı olarak yöresel farklılıkların yanı sıra, aynı yörede farklı uygulamaların olması da doğal bir sonuçtur.

Kaynak: http://notoku.com/turk-kulturunde-evlenmenin-onemi-ve-evlenme-gelenekleri/#ixzz2dL2Ch2bI
NotOku.com’a teşekkürler.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: